به گزارش ایثارنیوز، عملیات فتح ۱ از جمله عملیات‌های نامنظم نیرو‌های ایرانی در دوران جنگ تحمیلی بود که در مهرماه سال ۱۳۶۵، با مشارکت قرارگاه رمضان و اتحادیه میهنی کردستان عراق در محدوده استان کرکوک به اجرا درآمد.
این عملیات با هدف ضربه‌زدن به زیرساخت‌های نفتی و مراکز نظامی و اطلاعاتی عراق و مختل‌کردن روند صادرات نفت این کشور طراحی شده بود و از نخستین تجربه‌های همکاری عملیاتی ایران با نیرو‌های کرد عراقی در عمق خاک عراق به شمار می‌رفت.
زمینه‌های طراحی و شکل‌گیری عملیات
در اواخر سال ۱۳۶۴، قرارگاه رمضان مأموریت یافت فعالیت‌های خود را در مناطق کردنشین شمال عراق توسعه دهد و زمینه همکاری گسترده‌تر با گروه‌های مخالف حکومت عراق را فراهم کند. در همین چارچوب، ارتباط با جلال طالبانی، رهبر اتحادیه میهنی کردستان عراق، در دستور کار قرار گرفت. این رویکرد به طراحی مجموعه عملیات‌های موسوم به «فتح» انجامید که هدف آنها گسترش دامنه فعالیت‌های نظامی به مناطق راهبردی در داخل خاک عراق بود.
نخستین مرحله این طرح با عنوان عملیات فتح ۱، در عمق حدود ۱۵۰ کیلومتری خاک عراق و با تمرکز بر تأسیسات نفتی کرکوک و مراکز نظامی، امنیتی و ارتباطی منطقه برنامه‌ریزی شد. افزون بر واردکردن خسارت به زیرساخت‌های اقتصادی و نظامی عراق، ایجاد اختلال در روند انتقال و صدور نفت این کشور نیز از اهداف اصلی عملیات محسوب می‌شد. اجرای این ماموریت همچنین زمینه‌ای برای سنجش ظرفیت همکاری میدانی میان نیرو‌های ایرانی و اتحادیه میهنی کردستان عراق فراهم می‌کرد.
آماده‌سازی نیرو‌ها و انتقال تجهیزات
پس از صدور دستور اجرای عملیات، مقدمات پشتیبانی و سازمان‌دهی نیرو‌ها در دستور کار قرار گرفت. با ایجاد قرارگاه مقدم رمضان در منطقه یاغسمر استان سلیمانیه عراق، مسئولیت انتقال تسلیحات، مهمات و تجهیزات مورد نیاز به داخل خاک عراق بر عهده فرماندهی و بخش پشتیبانی قرارگاه رمضان قرار گرفت. انتقال این تجهیزات بر اساس توافق میان فرماندهان ایرانی و رهبران اتحادیه میهنی کردستان عراق انجام شد.
ترکیب نیرو‌های شرکت‌کننده شامل دو گردان از پاسداران ویژه، یک گردان ادوات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و دو گردان از نیرو‌های اتحادیه میهنی کردستان عراق بود. این نیرو‌ها پس از عبور از مناطق استان سلیمانیه، در محدوده‌های تعیین‌شده برای عملیات استقرار یافتند. بر اساس گزارش‌های موجود، در این مأموریت برای نخستین‌بار یک راوی نیز همراه نیرو‌های عملیاتی اعزام شد؛ اقدامی که ثبت و انتقال روایت‌های میدانی عملیات را در کنار مأموریت نظامی آن مورد توجه قرار می‌داد.
در سوی مقابل، یگان‌هایی از لشکر هشتم ارتش عراق در برابر نیرو‌های مهاجم قرار داشتند. بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره عملیات، سه تیپ از این لشکر در محدوده رویارویی حضور داشتند.
آغاز عملیات در محور‌های سه‌گانه
عملیات فتح ۱ در ساعت ۱:۳۰ بامداد روز ۱۹ مهر ۱۳۶۵، با رمز «یا زینب» آغاز شد. مرحله نخست حمله با اجرای آتش خمپاره‌های ۱۲۰ میلی‌متری، تفنگ‌های ۱۰۶ میلی‌متری و سلاح‌های مینی‌کاتیوشا در محور جبل‌بر و جمبور به اجرا درآمد. ساعاتی بعد، محور دوم در مناطق سقزلی و دارامان وارد مرحله درگیری شد. در محور سوم نیز نیرو‌ها با اندکی تأخیر در ارتفاعات کانی دملان وارد عمل شدند و تأسیسات نفتی باباگرگر را زیر آتش قرار دادند.
حملات به تأسیسات نفتی و بروز آتش‌سوزی گسترده، دود غلیظی را در منطقه پدید آورد. این وضعیت موجب شد نیرو‌های عراقی احتمال حمله هوایی را مطرح کنند و با استفاده از سلاح‌های پدافندی به مقابله بپردازند. در ادامه، دو فروند هواپیمای عراقی وارد منطقه شدند که بنا بر گزارش منتشرشده، یکی از آنها هدف آتش مینی‌کاتیوشا قرار گرفت و منهدم شد. همچنین چند بالگرد عراقی با شلیک راکت، نقاطی از منطقه را هدف قرار دادند؛ در گزارش عملیات، انهدام دست‌کم سه فروند از این بالگرد‌ها ذکر شده است.
حمله به زیرساخت‌های نفتی و مراکز نظامی عراق
بخش مهمی از اهداف عملیات فتح ۱ را تأسیسات مرتبط با صنعت نفت و گاز کرکوک تشکیل می‌داد. پالایشگاه کرکوک از مراکز مهم تأمین سوخت استان‌های شمالی عراق بود و بخشی از شبکه انتقال نفت این کشور برای صادرات به اروپا از مسیر ترکیه به آن ارتباط داشت. حمله به این مجموعه، در کنار دیگر تأسیسات انرژی، با هدف ایجاد اختلال در ظرفیت تولید، فرآوری و انتقال نفت انجام شد.
در جریان عملیات، مجموعه‌ای از اهداف صنعتی و نظامی، از جمله تأسیسات نفت و گاز شورآوا، واحد بهره‌برداری شماره یک، نیروگاه حرارتی برق کرکوک، تأسیسات نفت و گاز جمبور، مرکز تصفیه مقدماتی گاز و تأسیسات تفکیک نفت و گاز جبل‌بر مورد حمله قرار گرفتند. این اهداف در تأمین انرژی و سوخت، فعالیت‌های صنعتی و پشتیبانی اقتصادی منطقه نقش داشتند.
حمله به مراکز نظامی و ارتباطی نیز بخش دیگری از مأموریت نیرو‌ها بود. بر اساس گزارش عملیات، سه پایگاه موشکی زمین‌به‌هوا، مقر نیرو‌های ضدانقلاب و سازمان مجاهدین خلق، پادگان دارامان، پایگاه‌های مستقر در ارتفاعات دوملان و مرکز استراق سمع الکترونیکی و ایجاد پارازیت عراق در سقزلی از جمله اهداف مورد حمله بودند. ایستگاه تلویزیونی سازمان امنیت عراق، دکل تلویزیونی و ماکروویو کرکوک و ایستگاه راه‌آهن بی‌بایکوره نیز در شمار مراکز هدف قرارگرفته قرار داشتند؛ ایستگاه اخیر در جابه‌جایی نفت و فرآورده‌های سوختی نقش داشت.
در بخش دیگری از عملیات، مواضع قرارگاه لشکر هشتم و قرارگاه سپاه یکم عراق زیر آتش قرار گرفتند. گزارش‌های منتشرشده از واردآمدن خسارات سنگین به این مراکز و کشته و مجروح‌شدن تعدادی از فرماندهان ارتش عراق حکایت دارند. همچنین در پی عملیات، فرودگاه کرکوک تعطیل شد.
پایان ماموریت و واکنش مقام‌های عراقی
درگیری‌ها تا ساعت چهار بامداد ادامه یافت و پس از پایان مرحله اصلی عملیات، نیرو‌ها با عبور از جاده سلیمانیه ـ کرکوک به سمت روستای امن حرکت کردند. با وجود گستردگی حملات به اهداف نفتی و نظامی، در اطلاعیه نظامی شماره ۲۳۹۶ حکومت عراق که در روز اجرای عملیات منتشر شد، اشاره‌ای به وقوع این عملیات نشده بود.
با این حال، روز بعد، در ساعت ۱۳:۱۰، هواپیما‌های عراقی روستای سورقاشان را بمباران کردند. در همان روز، لطیف جاسم، وزیر اطلاعات عراق، از اجرای عملیات مشترک نیرو‌های ایرانی و کرد‌های معارض عراقی خبر داد. این اظهارنظر، برخلاف سکوت اطلاعیه نظامی روز قبل، به همکاری نیرو‌های ایرانی با مخالفان کرد حکومت عراق در جریان این رویداد اشاره داشت.
جایگاه عملیات فتح ۱ در تاریخ جنگ
عملیات فتح ۱ را می‌توان یکی از نمونه‌های گسترش فعالیت‌های نظامی ایران به مناطق راهبردی در عمق خاک عراق دانست؛ عملیاتی که در آن، همکاری با نیرو‌های کرد عراقی با حمله به زیرساخت‌های اقتصادی، مراکز نظامی و شبکه‌های ارتباطی درهم آمیخت. اهمیت این عملیات تنها به اهداف مورد حمله محدود نبود، بلکه تجربه همکاری مشترک میان قرارگاه رمضان و اتحادیه میهنی کردستان عراق نیز بخشی از جایگاه آن در روند جنگ محسوب می‌شود.
چند سال پس از اجرای عملیات، ماجرای فتح ۱ دستمایه تولید یک اثر سینمایی قرار گرفت. فیلم «عملیات کرکوک» به نویسندگی و کارگردانی جمال شورجه در سال ۱۳۷۰ ساخته شد و موضوع آن بر رویداد‌های مرتبط با این عملیات استوار بود. این اقتباس سینمایی، عملیات فتح ۱ را به یکی از موضوعات بازنمایی جنگ در سینمای ایران تبدیل کرد.
انتهای پیام/