مردی که ۴۱ سال با موشک زندگی کرد

به گزارش ایثارنیوز، هفته هوافضا، بهانه‌ای برای مرور مسیری است که صنعت موشکی ایران طی دهه‌های گذشته پشت سر گذاشته است؛ صنعتی که شکل‌گیری و گسترش آن به سال‌های جنگ تحمیلی بازمی‌گردد و در نبرد‌های ۱۲روزه و ۴۰روزه رمضان نیز بخشی از ظرفیت دفاعی کشور را به نمایش گذاشت. این مسیر با تکیه بر توان داخلی و عبور از وابستگی به دیگر کشور‌ها پیش رفت و حاصل سال‌ها تلاش فرماندهان، متخصصان و نیرو‌هایی بود که بسیاری از آنها کمتر در روایت‌های عمومی شناخته شده‌اند.

نام سردار شهید «حسن طهرانی‌مقدم» با آغاز و توسعه صنعت موشکی ایران گره خورده است؛ اما این دستاورد بزرگ، نتیجه کار و تلاش یک نفر نبود. در کنار او، نیرو‌های متعددی سال‌ها در بخش‌های مختلف این مجموعه فعالیت کردند و هرکدام سهمی در رسیدن به خودکفایی داشتند. سرلشکر شهید «محمود باقری» یکی از همین چهره‌ها بود؛ فرمانده‌ای که بیش از ۴۱ سال از عمرش را در مجموعه موشکی سپری کرد و تا واپسین سال‌های فعالیت، همچنان خود را درگیر مأموریت‌هایی می‌دید که باید به سرانجام می‌رسیدند.

فرصتی برای خستگی نداشت

«محمود باقری» در آستانه ۶۰سالگی نیز نشانی از کنار کشیدن از کار نداشت. اگر قرار بود خستگی بر او غلبه کند، سال‌ها پیش می‌توانست به فکر بازنشستگی باشد؛ اما در تمام ۴۱ سال فعالیتش، کار‌های انجام‌نشده و مسئولیت‌های تازه مجال چنین فکری را به او نمی‌داد.

وابستگی و دلبستگی او به کار تا جایی بود که گاهی می‌شد پاسخ سلامش را با تعبیر «علیکم بالموشکی» داد. این عبارت را رهبر شهید انقلاب در دیداری خصوصی و در پاسخ به سلام حاج محمود به کار برده بود. شهید قاسم سلیمانی نیز بعد‌ها در جلسه‌ای دو سه ساعته، همین تعبیر کوتاه را برای او شرح داده و ابعاد مختلف آن را واکاوی کرده بود؛ توضیحاتی که به گفته راوی، ظرفیت تبدیل شدن به یک مقاله پژوهشی را داشت.

باقری در کنار این دلبستگی، به توصیه‌ها و تذکر‌های دیگران نیز توجه می‌کرد. او تسبیح شاه‌مقصود و انگشتری را که از رهبر شهید هدیه گرفته بود، در اختیار داشت؛ اما آنچه هیچ‌گاه از خود جدا نمی‌کرد، توصیه‌هایی بود که در طول سال‌ها از فرماندهان و همراهانش شنیده بود.

او بار‌ها به راننده و محافظانش یادآوری می‌کرد که عنوان فرمانده موشکی جهان اسلام، مسئولیتی فراتر از یک جایگاه سازمانی است. از نگاه او، تأخیر در جلسه، بی‌نظمی یا رفتار نامناسب می‌توانست به اعتبار این عنوان لطمه بزند. به همین دلیل تأکید می‌کرد که موضوع، شخص محمود باقری نیست؛ بلکه باید شأن مسئولیتی که برعهده دارد حفظ شود.

نخستین موشک از فراز کوهستان

نخستین برخورد جدی باقری با دنیای موشک به یکی از شب‌های اسفند ۱۳۶۳ بازمی‌گشت؛ شبی سرد در ارتفاعات اسلام‌آباد غرب. او به همراه چند نیروی تازه‌جذب‌شده سپاه، مأمور نگهبانی از مواضعی شده بود که ماهیت و اهمیتشان برای نیرو‌ها روشن نبود.

این افراد پس از پشت سر گذاشتن یک دوره آموزشی ۴۰روزه، چند هفته‌ای را در ارتفاعات کوهستانی سپری کرده بودند. مأموریتشان مراقبت از نقطه‌ای مشخص بود و اجازه نداشتند محل استقرار را ترک کنند یا درباره علت حضورشان پرس‌وجو کنند. شرایط هم آسان نبود؛ سرمای شدید از لباس‌های نظامی عبور می‌کرد و گاهی نیرو‌ها بیش از ۴۰ ساعت با مقداری کنسرو و نان خشک در همان ارتفاعات می‌ماندند.

بسیاری از آنها مشتاق حضور در خط مقدم و رویارویی مستقیم با دشمن بودند. به همین دلیل، نگهبانی در کوهستان را دور ماندن از میدان اصلی جنگ تصور می‌کردند و نمی‌دانستند چرا باید در آن نقطه دورافتاده مستقر باشند.

اما یکی از شب‌های اسفند، ابهام مأموریت با صدایی ناگهانی پایان یافت. نیرو‌ها در حال نگهبانی بودند که صدای رجزخوانی مردانه‌ای در کوهستان پیچید و پس از آن شمارش معکوس آغاز شد: دوازده، یازده، ده و... با رسیدن شمارش به صفر، آسمان روشن شد و صدای پرتاب موشک سکوت منطقه را در هم شکست.

شدت صدا نیرو‌ها را غافلگیر کرد. آنها روی سنگ‌ها دراز کشیدند و دست‌های یخ‌زده خود را روی سر گذاشتند. لحظاتی بعد، موشکی را دیدند که از بالای سرشان عبور می‌کرد و به سمت پالایشگاه کرکوک عراق می‌رفت. از پایین کوه صدای تکبیر به گوش می‌رسید و همان‌جا بود که نیرو‌ها متوجه شدند در تمام آن هفته‌ها از مواضع پرتاب موشک محافظت می‌کرده‌اند.

این اتفاق نگاه باقری و همراهانش را به مأموریتی که تا آن روز برایشان مبهم و کم‌اهمیت به نظر می‌رسید، تغییر داد. آنها دریافتند در یکی از نقاط حساس جنگ حضور دارند و وظیفه‌شان، بخشی از عملیاتی بزرگ‌تر است.

فروردین ۱۳۶۴، محمود باقری در یکی از اتاق‌های پادگان شهید منتظری کرمانشاه برای ورود به حوزه موشکی مصاحبه شد. پس از حدود دو ساعت پاسخ‌گویی به پرسش‌های مسئول مصاحبه، با سؤالی روبه‌رو شد که مسیر آینده‌اش را مشخص می‌کرد: «دوست داری موشکی بشوی؟»

پاسخش مثبت بود. تجربه شب پرتاب موشک در ارتفاعات غرب کشور، اهمیت این حوزه را برای او روشن کرده بود. باقری که حدود ۲۰ سال داشت و دیپلم ریاضی گرفته بود، به دلیل توانایی در محاسبات به واحد محاسبات پرتاب موشک پیوست تا زیر نظر مهدی سپوندیان و حسن طهرانی‌مقدم آموزش ببیند.

او در آغاز، تجربه‌ای در این زمینه نداشت و برای رسیدن به مرحله فعالیت عملیاتی باید مسیر دشواری را طی می‌کرد. با این حال، علاقه و انگیزه‌اش باعث شد آموزش را با جدیت دنبال کند.

در آن سال‌ها، نیرو‌های ایرانی برای اجرای عملیات موشکی به همکاری نیرو‌های لیبیایی وابسته بودند. تصمیم نهایی درباره شلیک موشک نیز در اختیار آنها قرار داشت و نیرو‌های ایرانی باید منتظر صدور مجوز می‌ماندند. این وضعیت، به‌ویژه در شرایطی که مناطق مسکونی هدف بمباران قرار می‌گرفتند، برای نیرو‌های ایرانی دشوار و ناخوشایند بود.

سرانجام ۲۱ اسفند ۱۳۶۵، پس از ۱۷ روز تلاش شبانه‌روزی برای شناسایی و برطرف کردن ایراد‌های موشک‌ها، نیرو‌های ایرانی توانستند عملیات پرتاب را بدون کمک لیبیایی‌ها انجام دهند. این موفقیت، تنها یک دستاورد فنی نبود؛ بلکه نشانه‌ای از حرکت به سمت استقلال عملیاتی در حوزه موشکی به شمار می‌رفت. نیرو‌هایی که سال‌ها در انتظار مجوز دیگران بودند، حالا توانسته بودند خودشان عملیات را به انجام برسانند.

در کنار پیشرفت فنی، آموزش‌های طهرانی‌مقدم بر شکل‌گیری روحیه نیرو‌ها نیز اثر گذاشته بود. او به شاگردانش می‌آموخت که در برابر دشمن به توانایی‌های خود باور داشته باشند، اما در برابر خداوند فروتن بمانند. باقری نیز این نگاه را در سال‌های بعد حفظ کرد. حتی زمانی که به فرماندهی رسید و پس از رزمایش‌ها و عملیات‌های موفق مورد تقدیر قرار گرفت، موفقیت‌ها را پیش از هر چیز حاصل لطف الهی می‌دانست و تمایلی به قرار گرفتن در مرکز توجه نداشت.

محاسبات پرتاب

با گذشت زمان، دشمن به برخی مواضع پرتاب موشک پی برد و ادامه فعالیت در نقاط قبلی دشوار شد. سپاه برای شناسایی موقعیت‌های تازه، به گروهی متخصص و مستقل نیاز داشت؛ گروهی که بتواند بدون اتکا به نیرو‌های بیرون از مجموعه، مختصات مواضع جدید را با دقت تعیین کند.

در همین راستا، ۲۰ نفر برای شرکت در یک دوره شش‌ماهه نقشه‌برداری انتخاب شدند. محمود باقری نیز در میان این افراد بود. آنها به تهران رفتند و در دانشکده عمران خواجه نصیرالدین طوسی، آموزش‌های تخصصی نقشه‌برداری را فرا گرفتند.

پس از پایان دوره، گروهان نقشه‌برداری موشکی تشکیل شد و باقری به‌عنوان جانشین آن انتخاب شد. نخستین مأموریت این گروه در پل‌دختر انجام گرفت. کار در این بخش، به حضور مداوم در کوهستان‌ها و مناطق بیابانی نیاز داشت و نیرو‌ها باید در شرایط دشوار جوی فعالیت می‌کردند. آنها علاوه بر تعیین و انتقال مختصات مواضع، در مأموریت‌های مختلف توپخانه‌ای و عملیاتی در مناطقی مانند فاو، شلمچه و پالایشگاه آبادان نیز حضور داشتند.

با افزایش تجربه اعضای گروه، مسئولیت تیم نقشه‌برداری به باقری سپرده شد. آموزش‌ها نیز به نقشه‌برداری زمینی محدود نماند و نجوم و ستاره‌شناسی به مهارت‌های تخصصی نیرو‌ها اضافه شد. آنها برای تعیین موقعیت و محاسبه مختصات، از موقعیت ستارگان در آسمان، به‌ویژه ستاره قطبی، استفاده می‌کردند.

سال ۱۳۶۶ و با افزایش احتمال حمله عراق به پادگان شهید منتظری کرمانشاه، حسن طهرانی‌مقدم تصمیم گرفت پادگان تخلیه شود و نیرو‌ها به لرستان انتقال پیدا کنند. مقصد، پادگانی متروکه در خرم‌آباد بود؛ محلی بیابانی با امکانات بسیار محدود. نیرو‌ها ناچار بودند فعالیت خود را با برپایی چادر و استقرار در کانکس آغاز کنند.

مسئولیت این مجموعه به محمود باقری سپرده شد. او بدون اعتراض، مأموریت را پذیرفت و کار را در شرایطی دشوار پیش برد. این جابه‌جایی، آغاز پیوندی طولانی میان او و منطقه لرستان بود. ۱۶ سال پس از پایان جنگ، همان منطقه بیابانی به یکی از مناطق مهم موشکی ایران تبدیل شد و باقری بار دیگر در جایگاه فرماندهی آن قرار گرفت.

آموزش فشرده نقشه‌برداری تونل در منزل!

هم‌زمان با فرماندهی مجموعه موشکی خرم‌آباد، مسئولیت دیگری نیز به باقری و گروه نقشه‌برداری سپرده شد: نقشه‌برداری تونل‌های موشکی. این مأموریت به دلیل ماهیت محرمانه و حساس خود، باید به دست نیرو‌های داخلی انجام می‌شد؛ اما اعضای گروه در آن زمان تجربه‌ای در زمینه نقشه‌برداری زیرزمینی نداشتند.

با وجود این، با دستور سردار حاجی‌زاده، مسئول وقت قرارگاه قرب قائم، پذیرفتند کار را برعهده بگیرند. باقری پیش‌تر در رشته فیزیک دانشگاه صنعتی شریف پذیرفته شده بود و سپس با توصیه حسن طهرانی‌مقدم، در رشته نقشه‌برداری دانشگاه خواجه نصیر تحصیل کرده بود. این پیشینه علمی به او کمک می‌کرد، اما نقشه‌برداری تونل همچنان حوزه‌ای تازه برایش به شمار می‌رفت.

او برای یافتن راه‌حل، جلسه‌ای فوری با محسن هداوند و مهندس بلوغ‌زاده برگزار کرد. در نهایت تصمیم گرفتند از استاد دانشگاهی خود کمک بگیرند. به دلیل محرمانه بودن پروژه، امکان حضور استاد در مجموعه وجود نداشت؛ بنابراین آموزش فشرده نقشه‌برداری تونل در منزل او برگزار شد.

پس از پایان آموزش، نوبت به محاسبه نقطه آغاز حفاری رسید. باقری و همکارانش چندین بار اعداد و مختصات را بررسی کردند تا احتمال خطا به حداقل برسد. حساسیت کار به اندازه‌ای بود که حتی پس از تعیین نقطه نهایی نیز نگرانی از اشتباه احتمالی وجود داشت. آنها در نهایت با توکل به خدا و توسل به حضرت زهرا (س)، مختصات را نهایی کردند و روز بعد با اطمینان بیشتری به مجموعه بازگشتند.

این مأموریت، تجربه‌ای تازه به توان تخصصی گروه نقشه‌برداری موشکی افزود و زمینه را برای انجام مسئولیت‌های پیچیده‌تر فراهم کرد.

طرحی که آینده موشکی ایران را ترسیم می‌کرد

سال ۱۳۷۲، حسن طهرانی‌مقدم طرحی با عنوان «قائم» پیشنهاد کرد؛ برنامه‌ای راهبردی برای ترسیم چشم‌انداز آینده صنعت موشکی ایران و مشخص کردن مسیر دستیابی به توانمندی‌های جدید. محمود باقری نیز در شمار اعضای کارگروه تدوین این طرح قرار داشت.

او به همراه طهرانی‌مقدم و دیگر نیروها، ساعت‌های طولانی در باغ ونک گرد هم می‌آمدند و درباره جزئیات برنامه توسعه موشکی بحث و تبادل نظر می‌کردند. باقری در آن زمان جوانی بود که می‌خواست در همان مجموعه بماند و در کنار همکارانش برای آینده این صنعت تلاش کند. شاید تصور نمی‌کرد روزی مسئولیتی را برعهده بگیرد که پیش‌تر طهرانی‌مقدم عهده‌دار آن بود.

او در ۴۴سالگی به فرماندهی رسید؛ در حالی که ۲۶ سال تجربه در حوزه موشکی پشت سر داشت. فعالیت در بخش محاسبات پرتاب، نقشه‌برداری و فرماندهی مناطق موشکی خرم‌آباد و اصفهان، بخشی از سوابق او بود. باقری طی پنج سال مسئولیت در این دو منطقه، برای توسعه و ساماندهی مجموعه‌ها تلاش کرد و تجربه‌ای به دست آورد که بعد‌ها در مسئولیت‌های گسترده‌تر به کارش آمد.

با آغاز فرماندهی موشکی هوافضا، دامنه مسئولیت‌های او افزایش یافت. حفظ آمادگی نیرو‌ها برایش اهمیت زیادی داشت و نمی‌خواست مجموعه از آموزش و تمرین فاصله بگیرد. برگزاری رزمایش‌های سنگین و پیگیری جزئیات برنامه‌های عملیاتی از جمله ویژگی‌های مدیریتی او بود؛ تمرین‌هایی که تلاش می‌شد نیرو‌ها را با شرایط دشوار میدان واقعی روبه‌رو کند.

عملیات وعده صادق ۲ برای باقری نقطه‌ای پرافتخار بود؛ فرصتی که در آن می‌توانست بخشی از نتیجه سال‌ها تلاش خود و همکارانش را مشاهده کند. دریافت نشان فتح از دست رهبر انقلاب نیز از دیگر افتخارات کارنامه او بود؛ فرمانده‌ای که سال‌های طولانی برای تحقق اهدافی تلاش کرده بود که روزگاری در جلسات طرح قائم درباره آنها گفت‌و‌گو می‌شد.

مأموریتی فراتر از مرز‌ها

از اوایل دهه ۱۳۹۰، مأموریت دیگری به محمود باقری سپرده شد: کمک به توسعه توان موشکی سپاه قدس و تقویت ظرفیت‌های نظامی جبهه مقاومت. تجربه طولانی او در صنعت موشکی، زمینه مناسبی برای برعهده گرفتن این مسئولیت بود. به همین دلیل، رفت‌وآمدهایش به دفتر شهید قاسم سلیمانی بیشتر شد و همکاری این دو فرمانده شکل جدی‌تری به خود گرفت.

آنها پیش از این نیز یکدیگر را می‌شناختند، اما همکاری مشترکشان از این مقطع گسترش یافت. نزدیکی نگاه و روحیات، زمینه‌ساز رابطه‌ای صمیمانه شد. باقری برای آغاز این مأموریت، گروهی از نیرو‌های متخصص و باتجربه را گرد هم آورد تا دانش و تجربه‌ای را که طی سال‌ها در ایران شکل گرفته بود، در خدمت تقویت جبهه مقاومت قرار دهد.

نخستین مأموریت جدی او در لبنان و در دیدار با شهید سید حسن نصرالله رقم خورد. باقری در جایگاه فرمانده موشکی مقاومت مقابل دبیرکل حزب‌الله نشست. در آن دیدار، سید حسن نصرالله مشکلات و کمبود‌های موجود در حوزه موشکی را با او در میان گذاشت و مسئولیتی سنگین را پیش رویش قرار داد.

در پایان ملاقات، سید حسن نصرالله خطاب به باقری و همراهش گفت: «به جدم رسول‌الله می‌گویم که فرمانده موشکی اسلام آمد اینجا و وضعیت ما را دید. من مشکلات را برایش شرح دادم و گفتم که کاری از دست ما برنمی‌آید. از این لحظه به بعد، شما نه در برابر من که در برابر رسول‌الله مسئولید.»

باقری این مسئولیت را پذیرفت و وعده داد تمام توان خود را برای پیشبرد آن به کار بگیرد. مأموریت تازه او با آنچه پیش‌تر در ایران انجام داده بود، تفاوت داشت. این بار قرار نبود تنها یک مجموعه موشکی توسعه پیدا کند؛ بلکه باید تجربه و دانش فنی به دیگر نیرو‌ها منتقل می‌شد تا آنها نیز بتوانند در این حوزه به توانمندی مستقل برسند.

تأکید رهبر شهید انقلاب نیز بر این بود که حمایت از حزب‌الله و جبهه مقاومت باید به شکلی ریشه‌ای و ماندگار انجام شود. هدف، وابسته نگه داشتن این مجموعه‌ها به تجهیزات آماده ایرانی نبود؛ بلکه قرار بود زیرساخت‌های لازم برای ساخت و تولید بومی فراهم شود و نیرو‌های متخصص، دانش موردنیاز را فرا بگیرند. به همین دلیل، انتقال فناوری و آموزش نیروی انسانی در کنار تأمین نیاز‌های دفاعی اهمیت داشت.

این مسیر، مأموریتی دشوار و زمان‌بر بود. تربیت نیرو‌های متخصص و ایجاد ظرفیت مستقل برای توسعه فناوری، به برنامه‌ریزی و تلاش مستمر نیاز داشت. باقری و همراهانش سال‌ها برای پیشبرد این مسئولیت وقت گذاشتند.

حدود یک سال و نیم بعد، او همراه تیمش برای ارائه گزارش اقدامات انجام‌شده بار دیگر مقابل سید حسن نصرالله قرار گرفت. این بار، برخلاف دیدار نخست، گزارشی از مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و دستاورد‌ها همراهشان بود. با این حال، همچنان این دغدغه را داشتند که آیا توانسته‌اند به مسئولیتی که پذیرفته بودند، به‌درستی عمل کنند و رضایت دبیرکل حزب‌الله را به دست آورند یا نه.

خط قرمزی که از آن عبور نمی‌کرد

در کنار جدیت باقری در امور تخصصی و عملیاتی، حساسیت او نسبت به حفظ بیت‌المال نیز زبانزد بود. او در برابر تخلفات مالی کوتاه نمی‌آمد و اگر لازم می‌شد، حتی عزل فرماندهان متخلف را پیگیری می‌کرد. از نظر او، منابع عمومی متعلق به یک پایگاه یا فرد نبود و باید بر اساس نیاز و اولویت مجموعه هزینه می‌شد.

در یکی از بازدیدهایش از پایگاه‌های موشکی متوجه شد فرمانده یک پایگاه، درآمد حاصل از فروش نخاله‌ها و دورریز‌های مجموعه را برای هزینه‌های داخلی همان پایگاه مصرف کرده است. این در حالی بود که پول به‌دست‌آمده باید به حساب مجموعه واریز می‌شد تا بر اساس اولویت‌ها درباره آن تصمیم‌گیری شود.

باقری با ناراحتی از فرمانده پایگاه پرسید: «از کجا می‌دانستی پایگاهی در جنوب کشور نیاز ضروری‌تری به این پول ندارد؟» برای او، حتی چنین مبالغی نیز باید با دقت و بر اساس ضوابط هزینه می‌شد.

در مدیریت نیروی انسانی نیز نگاه او تنها به استفاده از نیرو‌های جوان محدود نبود. باقری معتقد بود نیرو‌های باتجربه و بازنشسته سرمایه‌های ارزشمندی هستند و نباید به‌سادگی کنار گذاشته شوند. به همین دلیل تلاش می‌کرد آنها را در جایگاه مشاور حفظ کند تا تجربه‌شان در کنار انگیزه و توان نیرو‌های جوان قرار بگیرد.

او به جوان‌تر‌ها فرصت فعالیت و میدان عمل می‌داد، اما در عین حال نمی‌خواست تجربه نیرو‌های قدیمی نادیده گرفته شود. اهمیت این شیوه در جنگ دوازده‌روزه بیشتر نمایان شد؛ زمانی که در نبود برخی فرماندهان ارشد، نیرو‌های جوان با بهره‌گیری از راهنمایی و تجربه مشاوران باسابقه توانستند مأموریت‌های خود را ادامه دهند.

پیراهن خونین در سالگرد ازدواج

پایان زندگی دنیایی شهید محمود باقری با تصویری تلخ از خانه و خانواده او گره خورده است. پس از شهادتش، پیراهن خونین او به خانواده رسید؛ لباسی که آثار ترکش در پهلو و خون خشک‌شده بر آن باقی مانده بود.

همسرش پیراهن را به بالکن برد تا دور از چشم بقیه، سه ساعت در کنار آن بنشیند و گریه کند. این اتفاق در سی‌وهشتمین سالگرد ازدواج آنها رخ داد؛ روزی که به جای جشن و خاطره‌های شیرین زندگی مشترک، با داغ از دست دادن همراه زندگی‌اش سپری شد.

ساعاتی پیش از شهادت باقری، خانه‌های شهرک هدف انفجار قرار گرفته بود و شماری از همراهانش به شهادت رسیده بودند. او و شهید امیرعلی حاجی‌زاده تنها ۲۰ دقیقه پیش از شهادت، در تماس با سید مجید موسوی از آماده بودن همه‌چیز و نبود هیچ نگرانی سخن گفته بودند.

یک روز بعد، سید مجید موسوی در حالی که لباس عزای دوستان و همراهان چهل‌ساله‌اش را بر تن داشت، مسئولیت فرماندهی هوافضا را برعهده گرفت؛ مسئولیتی سنگین برای ادامه مسیری که با تلاش و مجاهدت فرماندهان و متخصصان بسیاری شکل گرفته بود.

انتهای پیام/